Boşanma sonrası çocuk, yalnızca anne ve babasının ayrılığıyla değil, ayrılığın ardından oluşan yeni aile düzeniyle de baş etmeye çalışır. Anne ve baba artık aynı evde yaşamıyor olabilir; ancak çocuk için ikisi de hâlâ anne ve babadır.
Bu nedenle boşanma sonrası çocuk psikolojisi açısından yalnızca ayrılığın kendisine değil, ayrılık sonrasında ebeveynlerin birbirleriyle kurduğu ilişkiye de bakmak gerekir.
Anne ve babanın birbirlerine yönelik bitmeyen öfkesi, kırgınlığı ve çatışması çocuğun hayatına taşındığında çocuk kendisini iki yetişkinin arasında bulabilir.
Bir noktadan sonra çocuk yalnızca boşanmayı değil, anne ve babası arasındaki çatışmayı da taşımaya başlayabilir.
Boşanma Sonrası Çocuk İçin Evlilik Biterken Ebeveynlik Devam Eder
Boşanmak, iki insanın eş olarak kurduğu ilişkinin sona ermesi anlamına gelebilir. Ancak çocuk söz konusu olduğunda ilişki tamamen sona ermez.
Eşlik bitebilir, ebeveynlik devam eder.
Bu ayrımı yapabilmek, boşanma sonrası çocuk için yeni aile düzeninin kurulmasında önemli bir başlangıç noktasıdır.
Anne ve baba birbirlerine karşı kırgın olabilir. Yaşananları unutmakta zorlanabilir. Birbirlerine kızgın olabilir veya evlilik sırasında yaşanan sorunların etkisini hâlâ taşıyabilir. Bütün bunlar yetişkinlerin yaşayabileceği duygulardır. Ancak yetişkinlerin birbirleriyle yaşadığı ilişkinin sorumluluğu çocuğa ait değildir. Çocuk, anne ve babasının arasında yaşanan sorunların hakemi olmak zorunda değildir. Kimin haklı olduğunu belirlemek, bir ebeveynin diğerine söylemek istediği mesajları taşımak veya anne ve babasını barıştırmaya çalışmak da çocuğun görevi değildir.
Boşanma Sonrası Çocuk Neden Arada Kalır?
Çocuklar özellikle küçük yaşlarda ebeveynlerini kendi dünyalarının temel parçalarından biri olarak deneyimler.
Bu nedenle anne ve babanın birbirine yönelik yoğun öfkesi çocuk üzerinde doğrudan veya dolaylı bir baskı oluşturabilir.
Örneğin çocuk babasıyla güzel bir hafta sonu geçirmiş olabilir. Eve döndüğünde annesinin huzursuz olduğunu fark edebilir.
“Babanla ne yaptınız?”
“Baban benim hakkımda bir şey söyledi mi?”
“Babanın evinde kim vardı?”
gibi sorular sıklaştığında çocuk zamanla kendi yaşantısını anlatırken bile dikkatli davranmaya başlayabilir. Annem üzülmesin, endişelenmesin diye diye duygularını gizleyebilir. Ya da tam tersi babası ile birlikte yaşayan bir çocuk babasının anneye olan öfkesini alıp annesine öfke besleyebilir. Bu da duygusal olarak çocuğa yüktür.
Çocuk bir süre sonra:
“Annemin yanında babamı çok sevdiğimi belli etmemeliyim.”, “Babamın yanında annemden bahsetmemeliyim.”, “Babama annemin yaptığını anlatırsam beni bir daha ona göndermez, gizlemeliyim.” gibi düşünceler geliştirebilir.
Çocuk böylece iki ev arasında yalnızca fiziksel olarak değil, duygusal olarak da gidip gelmeye başlayabilir.
Boşanma Sonrası Çocukta Sadakat Çatışması Nasıl Ortaya Çıkabilir?
Bir çocuk hem annesini hem de babasını sevdiğinde, ebeveynlerden birinin diğerine karşı yoğun öfke taşıması çocuğu zor bir duygusal konuma sokabilir. Çocuk şu soruların içinde kalabilir:
- “Annemi seviyorsam babamı sevmem yanlış mı?”
- “Babamla eğlenirsem annem üzülür mü?”
- “Annemin yanında babamı savunursam onu kırar mıyım?”
- “Babamın yanında annemi sevdiğimi söylersem kızar mı?”
Çocuk bunları açıkça söylemeyebilir. Bunun yerine sessizleşebilir, herkesi memnun etmeye çalışabilir veya duygularını davranışlarıyla ifade edebilir.
Boşanma Sonrası Çocuk Haberci veya Hakem Olmamalı
Boşanma sonrasında ebeveynlerin farkında olmadan yapabildiği önemli hatalardan biri, çocuğu kendi aralarındaki iletişimin taşıyıcısı hâline getirmektir.
“Babana söyle, bu ay ödemeyi unutmasın.”
“Annenle konuş, hafta sonu seni ben alacağım.”
“Annen neden böyle yaptığını sana anlattı mı?”
gibi cümleler çocuğu yetişkinlerin ilişkisinin içine çeker.
Çocuk bir süre sonra yalnızca çocuk olmaktan çıkıp haberci, arabulucu, sırdaş veya hakem rolünü üstlenebilir.
Oysa yetişkinler arasındaki iletişimin sorumluluğu yetişkinlere aittir.
Çocuğun görevi anne ve babasının sorunlarını çözmek değildir.
Boşanma Sonrası Çocuk İçin “Annen Böyle, Baban Şöyle” Demek
Boşanma sonrası çocuk için anne ve baba yalnızca iki yetişkin değildir. Ondan sorumlu olan iki insandır.
Bu nedenle bir ebeveyn sürekli olarak diğer ebeveyni kötülediğinde çocuk bir sadakat çatışması yaşayabilir.
“Annemi seviyorsam babamı sevmem yanlış mı?”
“Babamla güzel vakit geçirirsem annemi üzmüş olur muyum?”
“Annemin yanında babamı savunursam ona ihanet etmiş olur muyum?”
Bu sorular çocuğun zihninde açıkça bulunmasa bile yaşadığı duygusal çatışmanın bir parçası olabilir.
Çocuk bir ebeveynin yanında diğer ebeveyni savunabilir.
Bazen her iki ebeveyni de memnun etmeye çalışabilir.
Bazen kendi duygularını saklayabilir.
Bazen öfkesini davranışlarıyla gösterebilir.
Bazen de hiçbir şey olmuyormuş gibi davranabilir.
Bazen de bu durumu kullanmayı öğrenebilir.
Bu nedenle boşanmış ailelerde çocuğun davranışlarını yalnızca “problem davranış” olarak değerlendirmek yerine, çocuğun içinde bulunduğu aile düzenine de bakmak önemlidir.
Boşanma Sonrası Çocuk ve Ebeveyn İletişimi Neden Önemli?
Boşanma sonrasında anne ve babanın her konuda aynı fikirde olması mümkün değildir.
Hatta birbirleriyle iyi anlaşmaları da her zaman mümkün olmayabilir.
Buradaki amaç kusursuz bir iletişim kurmak değildir.
Asıl mesele, yetişkinler arasındaki çatışmanın çocuğun ilişkilerine taşınmamasıdır.
Amerikan Psikoloji Birliği (APA), boşanma sonrasında devam eden yüksek düzeyde ebeveyn çatışmasının çocuklar üzerindeki olumsuz etkilerine dikkat çekiyor ve çocukların çatışmadan mümkün olduğunca uzak tutulmasının önemini vurguluyor.
Örneğin:
“Baban yine seni almaya geç kaldı. Zaten hiçbir şeyi zamanında yapmaz.”
yerine:
“Baban biraz gecikecek. Geldiğinde birlikte gidebilirsiniz.”
denebilir.
Ya da:
“Annen sana neden böyle davranıyor bilmiyorum.”
yerine:
“Annenle bu konuyu yetişkinler olarak konuşacağız.”
denebilir.
Aradaki fark küçük gibi görünse de çocuk açısından oldukça önemlidir.
İlk cümleler çocuğu ebeveynler arasındaki çatışmaya dahil ederken, ikinci cümleler çocuğun kendi çocukluk alanında kalmasına izin verir.
Boşanma Sonrası Çocuk İçin Sağlıklı İletişim Nasıl Olabilir?
Sağlıklı iletişim, anne ve babanın birbirini sevmesini veya geçmişte yaşananları unutmasını gerektirmez.
Daha çok şu ayrımı yapabilmeyi gerektirir:
“Ben eski eşime kızgın olabilirim. Ama çocuğumun yanında onunla ilgili bütün öfkemi taşımak zorunda değilim.”
Bu ayrım, çocuğun ebeveynleriyle kurduğu ilişkileri korumasına yardımcı olabilir.
Boşanma Sonrası Çocuk İki Ebeveynini de Sevebilir
Çocuğun babasıyla güzel vakit geçirmesi annesine karşı olduğu anlamına gelmez.
Annesini özlemesi babasını daha az sevdiği anlamına gelmez.
Bir ebeveynin diğer ebeveynle ilgili olumsuz düşünceleri, çocuğun kendi ilişkilerini belirlemek zorunda değildir.
Çocuğa şu mesajların verilmesi önemli olabilir:
- “Babanı sevmen beni üzmez.”
- “Anneni sevmen beni daha az sevdiğin anlamına gelmez.”
- “İkimizi de sevebilirsin.”
- “Bizi seçmek zorunda değilsin.”
- “Bizim aramızda yaşananlar senin sorumluluğun değil.”
- “Bizim sorunlarımızı çözmek senin görevin değil.”
Çocuk için önemli olan, ebeveynlerinin birbirleriyle olan ilişkisini düzeltmek değil, kendi ilişkilerinde güvende hissedebilmektir.
Boşanma Sonrası Çocuğa Danışmanlık Bakış Açım:
Ben Virginia Satir’in yaklaşımını benimsiyorum; burada aile içindeki iletişim, bireyin kendilik değeri ve aile üyeleri arasındaki ilişkiler önemli bir yere sahiptir. Bu bakış açısından boşanma yalnızca iki yetişkinin aynı evde yaşamayı bırakması değildir. Aynı zamanda aile içindeki ilişki biçiminin yeniden düzenlenmesidir. Burada amaç anne ve babanın yeniden arkadaş olması değildir. Birbirlerini affetmeleri de zorunlu değildir. Geçmişte yaşananları unutmak zorunda da değillerdir.
Ancak eşlik ilişkisi ile ebeveynlik ilişkisini birbirinden ayırabilmeleri önemlidir.
“Sen benim eşim değilsin” ile “sen çocuğumun annesi/babasısın” cümlelerini aynı anda taşıyabilmek mümkündür.
Bu ayrım yapıldığında çocuk, yetişkinlerin geçmişte yaşadığı sorunların sorumluluğunu taşımak zorunda kalmaz.
Boşanma Sonrası Çocuk İçin Hangi Mesajlar Önemlidir?
Boşanma sonrasında çocuğun yaşına ve ihtiyaçlarına uygun, açık ve güven veren bir iletişim önemlidir.
Çocuğa şu mesajlar verilebilir:
“Bu senin suçun değil.”
“Annenle babanın arasında yaşananlar senin sorumluluğun değil.”
“Bizi seçmek zorunda değilsin.”
“İkimizi de sevebilirsin.”
“Bizim sorunlarımızı çözmek senin görevin değil.”
“Biz artık aynı evde yaşamıyoruz ama ikimiz de senin anne ve babanız.”
Buradaki amaç çocuğa her şeyin mükemmel olduğu mesajını vermek değildir.
Amaç, çocuğun yetişkinlerin duygusal yükünü taşımadığını bilmesini sağlamaktır.
Boşanma Sonrası Çocuk İçin Ayrılık mı, Sürekli Çatışma mı Daha Zor?
Her boşanmanın çocuk üzerindeki etkisi aynı değildir.
Boşanmanın kendisi kadar, sonrasında devam eden çatışmanın niteliği de önem taşıyabilir.
APA’nın sağlıklı boşanma konusunda hazırladığı bilgilendirmede, ebeveynler arasındaki devam eden çatışmanın çocukların psikolojik ve sosyal güçlükler yaşama riskini artırabildiği belirtiliyor. Ama burada dikkat edilmesi gereken nokta şurasıdır: Çocuklar bazen ayrı ebeveynlerle daha mutlu olabilirler. Boşanma her zaman kötü değildir. Çatışmalı bir evde büyümektense huzuru seçmiş yetişkinlerle olmak daha işlevsel olabilir. Burada bahsedilen boşanma sonrasının çocuğa nasıl yansıdığıdır.
Bu nedenle boşanma sonrası çocuk psikolojisi konuşulurken yalnızca “Anne ve baba ayrıldı mı?” sorusuna odaklanmak yeterli değildir.
Şu sorular da önemlidir:
- Çocuk kendisini güvende hissediyor mu?
- Anne ve babasından birini seçmek zorunda hissediyor mu?
- Ebeveynlerinin duygusal yükünü taşıyor mu?
- Bir ebeveyni diğerine karşı korumaya çalışıyor mu?
- Ebeveynler arasında haber taşımak zorunda kalıyor mu?
- Kendi duygularını özgürce ifade edebiliyor mu?
- Anne ve babasının yanında diğer ebeveyni sevdiğini rahatça gösterebiliyor mu?
Bu sorular, boşanma sonrasında oluşturulan yeni aile düzeninin çocuk açısından nasıl deneyimlendiğini anlamaya yardımcı olabilir.
Boşanma Sonrası Çocuk İçin En Önemli Şey: Taraf Seçmek Zorunda Olmamak
Boşanma bir evliliğin sonu olabilir.
Ancak çocuğun ailesinin tamamen ortadan kalkması anlamına gelmek zorunda değildir.
Anne ve baba artık aynı evde yaşamayabilir.
Birlikte tatil yapmayabilir.
Birbirleriyle yakın bir ilişki kurmak istemeyebilir.
Ancak çocuklarının hayatında ebeveyn olarak var olmaya devam ederler.
Bu nedenle boşanma sonrasında sorulabilecek en önemli sorulardan biri:
“Biz birbirimizden ne istiyoruz?”
yerine bazen:
“Çocuğumuzun bizden neye ihtiyacı var?”
olabilir.
Çünkü yetişkinler geçmişte kimin haklı olduğunu çözmeye çalışırken, çocuk çoğu zaman gelecekte kendisini nasıl güvende hissedeceğini anlamaya çalışır.
Boşanma Sonrası Çocuk Taraf Seçmek Zorunda Değil
Boşanma sonrası çocuk, anne ve babasının arasında bir köprü olmak zorunda değildir.
Onları barıştırmak, birbirlerine mesaj taşımak veya kimin haklı olduğunu belirlemek onun sorumluluğu değildir.
Çocuk hem annesini hem babasını sevebilir.
Bir ebeveyniyle güzel vakit geçirirken diğerini özleyebilir.
İkisine de kızabilir.
İkisini de sevebilir.
Ve bütün bunları aynı anda yaşayabilir.
Belki de boşanma sonrasında çocuğa verilebilecek en önemli mesaj şudur:
“Biz artık eş değiliz. Ama ikimiz de senin anne ve babanız. Bizi seçmek zorunda değilsin.”
Boşanma sonrasında amaç geçmişteki evliliği yeniden kurmak değil; çocuğun ihtiyaçlarını gözeten, sınırları belirli ve daha güvenli bir ebeveynlik ilişkisi oluşturabilmektir.
Çocuk ve aile ilişkileri hakkında
Çocuğun davranışlarını yalnızca davranışın kendisi üzerinden değil, içinde bulunduğu aile ilişkileri ve ihtiyaçları üzerinden değerlendirmek önemlidir. Çocuk merkezli yaklaşım ve aile danışmanlığı hakkında daha fazla bilgi için Psikolojik Danışman Gizem Küçükkaya sayfasını inceleyebilirsiniz.
Ayrıca çocukların duygularını oyun yoluyla ifade etmesi hakkında hazırlanan oyun temelli danışmanlık yazısını okuyabilirsiniz.
